Τα κεριά του Καβάφη

Ποιος αλήθεια είπε πως η ζωή είναι ένας αγώνας δρόμου; Ένας αγώνας με όλες τις απαραίτητες προϋποθέσεις για να χαρακτηριστεί συναρπαστικός. Γεμάτος από δύσκολες κακοτράχαλες ανηφοριές, απότομες κατηφοριές, εφιαλτικές αγωνίες, ανείπωτες χαρές και δυσβάσταχτο πόνο. Ένας αμφίρροπος αγώνας δρόμου, αμφίβολος για τη διάρκειά του, που τον κερδίζει εκείνος που περνάει τη γραμμή του τερματισμού τελευταίος. Το ερώτημα προβάλλει αδυσώπητο: Μπορούμε να επιμηκύνουμε την απόσταση; Ή, μπορούμε άραγε να βελτιώσουμε την ποιότητα αυτής της διαδρομής;

Η μακροζωία είναι ένα πανανθρώπινο αίτημα. Απασχολεί κυρίως όσους πέρασαν το κατώφλι της μέσης ηλικίας και νιώθουν έντρομοι πως, αργά αλλά σταθερά, οι δυνάμεις τούς εγκαταλείπουν. Μερικοί, ωστόσο, αγωνίζονται να διατηρηθούν ακμαίοι με νύχια και με δόντια, εξαπατώντας προφανώς τους εαυτούς τους και το περιβάλλον τους. Άλλοι έχουν παραδοθεί από κάθε προσπάθεια, έχουν σηκώσει λευκή σημαία, απελπισμένα έρμαια στη διαδικασία φθοράς που σταδιακά τους μεταμορφώνει. Πολλοί αδυνατούν να συνηθίσουν την ιδέα των γηρατειών.

Τα μυστικά της μακροζωίας παρέμειναν επτασφράγιστα κλειστά σε όλη την πορεία της ανθρώπινης ιστορίας. Η αγωνία του ανθρώπου που γερνάει πέρασε σε όλες τις μορφές τέχνης, από τις ελαιογραφίες του Γκόγια μέχρι τις ποιητικές σελίδες του Γκαίτε. Ο Φάουστ προτιμάει να συνάψει συμφωνία με το δαιμόνιο Μεφιστοφελή, με αντάλλαγμα τη διατήρηση της νεότητας και τη δυνατότητα πρόσβασης στην απόλυτη γνώση. Ο Ντόριαν Γκρέυ, στο μυθιστόρημα του Όσκαρ Ουάιλντ, παραμένει διαχρονικά αμετάβλητος, ενώ παρατηρεί το πορτραίτο του να γερνάει με τον καιρό. Ο δικός μας Νίκος Καζαντζάκης ήθελε να κατέβει στο σταυροδρόμι, ν’ απλώσει το χέρι και ν’ αρχίσει να ζητιανεύει από τους διαβάτες «ένα τέταρτο της ώρας ο καθένας». Στα 1911, ο Καβάφης έγραφε σ’ ένα του ποίημα:

«Οι περασμένες μέρες πίσω μένουν,

μια θλιβερή γραμμή κεριών σβησμένων,

τα πιο κοντά βγάζουν καπνόν ακόμη,

κρύα κεριά, λιωμένα και κυρτά».

Την ίδια ώρα οι επιστήμονες δίνουν το δικό τους αγώνα. Και στο εργαστήριο, κατάφεραν να διπλασιάσουν, ή να τριπλασιάσουν, το προσδόκιμο επιβίωσης σε μύγες και σε σκουλήκια. Η εωσφορική τους αλαζονεία έφθασε στο σημείο να φιλοδοξούν πως θα επιτύχουν κάτι ανάλογο και στον άνθρωπο. Κι ας γνωρίζουν πολύ καλά ότι οι βιολογικοί κανόνες, που οδηγούν τα έμβια όντα να γεννιούνται, να επιζούν για ένα προκαθορισμένο χρονικό διάστημα και, στη συνέχεια, να φθείρονται και να πεθαίνουν, είναι παντοδύναμοι κι απαραβίαστοι.

Οι περισσότεροι ερευνητές ονειρεύονται την πιθανότητα να επιτύχουν σύντομα, μαζί με την παράταση της ζωής, και την ποιοτική της βελτίωση. Η έρευνα έχει αρχίσει θαρραλέα να εξετάζει τη δυνατότητα του ανθρώπου να διανύει τη δεύτερη εκατονταετία της ζωής του, έχοντας απαλό δέρμα, σφριγηλούς μυς, οξεία όραση, υψηλή ενέργεια και σεξουαλική ικανότητα, όπως στην πρώτη του νιότη.

Η ιστορία αποδείχτηκε σύμμαχος με τους ερευνητές και τις φιλοδοξίες τους. Στην αρχή του εικοστού αιώνα, το προσδόκιμο επιβίωσης για κάποιον που γεννιόταν στις ΗΠΑ ήταν τα 47 χρόνια. Στα μέσα του αιώνα ήταν λίγο μεγαλύτερο, παρά τις απώλειες σε ανθρώπινες ζωές που συνεπάγονταν οι δυο Παγκόσμιοι πόλεμοι και η πανδημία της Ασιατικής γρίπης του 1918. Είχαν προηγηθεί φυσικά οι πρόοδοι στην ποιοτική παρασκευή και διάθεση των τροφίμων, η διαθεσιμότητα των βιταμινών και η ανακάλυψη της πενικιλίνης και τόσων άλλων αντιβιοτικών, για την καταπολέμηση των θανατηφόρων μικροβιακών νοσημάτων. Τις τελευταίες δεκαετίες, το προσδόκιμο επιβίωσης αναρριχήθηκε αξιόλογα. Πιστεύεται ότι, ένα παιδί που γεννιέται σήμερα στις ΗΠΑ μπορεί να ελπίζει πως θα γιορτάσει κάποτε τα εκατοστά του γενέθλια.

Το 1961, ο ανατόμος Leonard Hayflick ολοκλήρωσε μια νέα σημαντική ανακάλυψη. Απομόνωσε εμβρυϊκά κύτταρα και τα μετέφερε στο εργαστήριο όπου και τα καλλιέργησε. Έκπληκτος παρατήρησε τους διαδοχικούς διπλασιασμούς των κυττάρων. Πρόσεξε πως μετά από 100 διπλασιασμούς ο πολλαπλασιασμός των κυττάρων όλως αιφνιδίως διακόπηκε. Από τη στιγμή εκείνη και μετά, τα κύτταρα κατανάλωναν λιγότερη τροφή, οι μεμβράνες τους εκφυλίστηκαν και όλη η καλλιέργεια μαράζωσε.

Ο Hayflick επανέλαβε το πείραμα, αλλά τη φορά αυτή χρησιμοποίησε κύτταρα από έναν 70χρονο εθελοντή. Παρατήρησε ότι η κυτταρική γήρανση εκδηλώθηκε αρκετά νωρίτερα, μετά τους πρώτους 20-30 διπλασιασμούς. Μετά τη δημοσίευση των πορισμάτων της έρευνας, οι γεροντολόγοι συμπέραναν πως, εάν οι ανθρώπινοι ιστοί συμπεριφέρονται στο σώμα με τον ίδιο τρόπο όπως έξω από αυτό, στο εργαστήριο, τούτο σημαίνει ότι κάπου στο εσωτερικό των κυττάρων υπάρχει ένα είδος χρονοδιακόπτη που καθορίζει τη διάρκεια της ζωής τους. Εάν το ιδιότυπο αυτό βιολογικό ρολόι μπορούσε να απομονωθεί, θα ήταν ίσως εφικτό να επαναπροσδιοριστεί η λειτουργία του.

Τα επόμενα χρόνια, αναπτύχθηκαν δυο θεωρίες με σκοπό να διαλευκάνουν το γρίφο γήρανσης των κυττάρων. Η πρώτη θεώρησε υπεύθυνες τις ελεύθερες ρίζες οξυγόνου, που απελευθερώνονται μέσα στα κύτταρα, ως παραπροϊόν του μεταβολισμού τους. Οι ρίζες οξυγόνου διαθέτουν ένα παραπανίσιο ηλεκτρόνιο, προκαλούν διαταραχή στην ηλεκτρική ισορροπία του κυττάρου και δεσμεύονται με άλλα μόρια. Ο καρκίνος και η προοδευτική φθορά των αρθρικών χόνδρων οφείλονται σ’ αυτόν το μηχανισμό. Η πλούσια σε φρούτα και λαχανικά διατροφή, που περιέχει ικανές ποσότητες αντιοξειδωτικών ουσιών, φάνηκε αρχικά να λύνει το πρόβλημα γιατί απομάκρυνε τις ελεύθερες ρίζες, πλην όμως υπάρχουν ενδείξεις ότι μόνη της δεν επαρκεί.

Η δεύτερη θεωρία ενοχοποίησε, ως κύρια αιτία γήρανσης και θανάτου, τη χημική ένωση των σακχάρων με τις πρωτεΐνες στο αίμα, ένα απόλυτα φυσιολογικό βιολογικό φαινόμενο. Αυτή η θεωρία κάλλιστα εξηγεί το προανάκρουσμα των γηρατειών, δηλαδή τη δυσκαμψία στις αρθρώσεις, την προοδευτική στένωση και απόφραξη των αρτηριών, τη θόλωση διαυγών ιστών, όπως είναι οι κρυσταλλοειδείς φακοί των ματιών.

Αν και οι θεωρίες αυτές έγραψαν τη δική τους ιστορία, δεν μπόρεσαν να ρίξουν άπλετο φως. Στα επόμενα χρόνια, οι βιολόγοι κατάφεραν να χαρτογραφήσουν το γενετικό υλικό των κυττάρων και να εξακριβώσουν την ακριβή αιτία πολλών παθήσεων. Εκείνο που κίνησε, ωστόσο, την περιέργειά τους ήταν η παρουσία ενός μικρού τμήματος στην άκρη κάθε χρωμοσώματος, που έμοιαζε με το πλαστικό καπάκι που καλύπτει την άκρη των κορδονιών στα υποδήματα. Το ονόμασαν τελομέριο και παρακολούθησαν τη συμπεριφορά του.

Έκπληκτοι διαπίστωσαν ότι, ενώ το τελομέριο δεν συμμετείχε ενεργά στο μεταβολισμό, μετά από κάθε διαίρεση του κυττάρου μειωνόταν σε μέγεθος. Τελικά, μετά από 100 διπλασιασμούς του κυττάρου (όπως είχε παρατηρήσει ο Hayflick), το τελομέριο εξαφανιζόταν κι έλιωνε σαν το κερί. Αυτό είχε, σαν αποτέλεσμα, τη γήρανση και το «σβήσιμο» του κυττάρου. Τελικά, είχε δίκιο ο Καβάφης!

Η μάχη διαδραματίζεται πλέον στη σκακιέρα των γονιδίων και των χρωμοσωμάτων. Θα μπορέσουμε ενδεχομένως σύντομα να ραντίσουμε τα κύτταρα με κάποια χημική ουσία για να ενεργοποιήσουμε την τελομεράση, το ένζυμο που διατηρεί άθικτο το τελομέριο. Ή, ίσως, θα επιχειρήσουμε να επέμβουμε κατ’ ευθείαν στο τελομέριο για να τιθασεύσουμε τον καρκίνο. Την ίδια στιγμή, έχουμε τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσουμε ουσίες για να καθαρίσουμε τις αρτηρίες μας και να βελτιώσουμε την καρδιακή λειτουργία, ή να επέμβουμε στο γονιδίωμα και να προλάβουμε τη νόσο του Alzheimer πριν αυτή εκδηλωθεί.

Στο μεταξύ οι δρομείς προετοιμάζονται για τον επόμενο αγώνα, όπου θα επιδιώξουν να επαναλάβουν την περυσινή αξιοζήλευτη επίδοση. Στις προπονήσεις κινούνται στο στίβο, πάνω σε ταρτάν, αντίθετα προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού. Κι έχουν την ακράδαντη πεποίθηση πως, με όλα τούτα, θα ξεφύγουν από τον παντοδύναμο νόμο της φθοράς και θα καταφέρουν στο τέλος να επιμηκύνουν το προσδόκιμο επιβίωσης για να ολοκληρώσουν το εφήμερο έργο τους.

Συγγραφέας του παραπάνω  υπέροχου άρθρου είναι ο Αναπληρωτής Διευθυντής, Δρ. Νίκος Μαρκέας, Γιατρός στο επάγγελμα με ειδικότητα ΄΄Χειρουργός Ορθοπεδικός΄΄. Ο κύριος Μαρκέας είναι εξαίρετος προσωπικός μου φίλος και συναθλητής κυρίως όμως σπουδαίος επιστήμονας. Σήμερα είναι Αναπληρωτής Διευθυντής και εργάζεται στην Β΄ Ορθοπεδική Κλινική του Νοσοκομείου Παίδων Π. και Α. Κυριακού με χιλιάδες επεμβάσεις στο ενεργητικό του. Πέρα της Φιλάθλου Ιδιότητας του, ο ίδιος είναι Δρομέας Μεγάλων Αποστάσεων από αρκετά χρόνια. Έχει λάβει μέρος σε εκατοντάδες αγώνες και έχει τερματίσει πολλούς Μαραθώνιους Δρόμους. Το άρθρο δημοσιεύτηκε στον << ΔΡΟΜΕΑ >>, στην γνωστή εφημερίδα στον χώρο των δρομέων.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: